Τα τελευταία χρόνια, οι θάνατοι από καρκίνο μειώνονται σταθερά στις περισσότερες ανεπτυγμένες χώρες, χάρη στην πρόοδο της ιατρικής επιστήμης. Ωστόσο, την ίδια στιγμή, η συχνότητα εμφάνισης καρκίνου αυξάνεται, με τις προβλέψεις να κάνουν λόγο για πάνω από 2 εκατομμύρια νέες διαγνώσεις το 2026 μόνο στις ανεπτυγμένες οικονομίες.
Οι επιστήμονες συμφωνούν ότι ο καρκίνος δεν είναι μία ενιαία νόσος, αλλά ένα σύνολο παθήσεων με πολυπαραγοντικά αίτια. Η γενετική προδιάθεση σίγουρα παίζει καθοριστικό ρόλο, αλλά δεν σχετίζεται μόνο με αυτή. Ο τρόπος ζωής, το περιβάλλον και κυρίως η διατροφή αποτελούν κρίσιμους παράγοντες κινδύνου, στους οποίους οι άνθρωποι μπορούν (τουλάχιστον εν μέρει) να παρέμβουν.
Η διατροφή στο μικροσκόπιο: όχι μία τροφή, αλλά το σύνολο
Η σύγχρονη επιστήμη της διατροφής απομακρύνεται από την αναζήτηση «τροφών-θαυμάτων». Αντίθετα, εστιάζει στα διατροφικά πρότυπα. Σε αυτό το πλαίσιο, πλήθος μελετών έχει δείξει ότι η υψηλή κατανάλωση υπερεπεξεργασμένων τροφίμων συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο καρκίνου, αλλά και καρδιαγγειακών και μεταβολικών νοσημάτων.
Οι λόγοι αυτής της συσχέτισης δεν είναι απόλυτα ξεκάθαροι. Υψηλή περιεκτικότητα σε ζάχαρη, κορεσμένα λιπαρά, αλάτι, χαμηλή διατροφική αξία, αλλά και χημικά πρόσθετα συγκαταλέγονται στους βασικούς υπόπτους.
Γιατί τα συντηρητικά μπήκαν στο στόχαστρο
Τα συντηρητικά τροφίμων χρησιμοποιούνται για να παρατείνουν τη διάρκεια ζωής, να αποτρέψουν την ανάπτυξη μικροοργανισμών και να διατηρήσουν το χρώμα και τη γεύση. Μπορεί να είναι φυσικά ή συνθετικά, ενώ η χρήση τους επιτρέπεται τόσο στην Ευρωπαϊκή Ένωση όσο και στις ΗΠΑ, μετά από αξιολόγηση ασφάλειας.
Ωστόσο, επειδή τα συντηρητικά βρίσκονται σχεδόν αποκλειστικά σε υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα, Γάλλοι ερευνητές θέλησαν να εξετάσουν αν η μακροχρόνια πρόσληψή τους σχετίζεται με την εμφάνιση καρκίνου.
Η μελέτη που άνοιξε τη συζήτηση
Τα αποτελέσματα της μελέτης δημοσιεύθηκαν στο επιστημονικό περιοδικό BMJ.
Πρόκειται για μία προοπτική μελέτη μεγάλης κλίμακας, βασισμένη στην κοόρτη NutriNet-Santé, μία από τις πιο εκτενείς βάσεις δεδομένων διατροφής και υγείας στην Ευρώπη.
Ποιοι συμμετείχαν και πώς συλλέχθηκαν τα δεδομένα
Στη μελέτη συμμετείχαν πάνω από 105.000 άτομα, σχεδόν το 80% γυναίκες, με μέση ηλικία τα 42 έτη κατά την έναρξη. Τα δεδομένα συλλέχθηκαν από το 2009 έως το 2023.
Οι συμμετέχοντες συμπλήρωναν:
- κατά την εγγραφή και
- κάθε έξι μήνες
τρία επικυρωμένα 24ωρα αρχεία διατροφής, κατανεμημένα τυχαία σε μη συνεχόμενες ημέρες (δύο καθημερινές και μία ημέρα Σαββατοκύριακου). Η μεθοδολογία αυτή θεωρείται από τις πιο αξιόπιστες για την αποτύπωση της συνήθους διατροφής.
58 συντηρητικά σε αριθμούς
Οι ερευνητές:
- ανέλυσαν μακροθρεπτικά και μικροθρεπτικά συστατικά,
- κατέγραψαν βιταμίνες όπως C και E,
- χρησιμοποίησαν δεδομένα ανά εμπορικό σήμα για να υπολογίσουν την ακριβή πρόσληψη προσθέτων.
Συνολικά εξετάστηκαν 58 συντηρητικά, τόσο φυσικά (οξικά, κιτρικά, νιτρικά, νιτρώδη, θειώδη) όσο και προστιθέμενα.
Πώς καταγράφηκαν τα περιστατικά καρκίνου
Οι συμμετέχοντες δήλωναν διαγνώσεις καρκίνου:
- στα εξαμηνιαία ερωτηματολόγια υγείας ή
- μέσω ειδικής ψηφιακής πύλης.
Κάθε περιστατικό:
- επικυρωνόταν από επιτροπή ιατρών,
- διασταυρωνόταν με επίσημα ιατρικά αρχεία,
- συνδεόταν με το εθνικό σύστημα ασφάλισης υγείας.
Επιπλέον, η ομάδα είχε πρόσβαση στο εθνικό μητρώο θνησιμότητας. Περιλήφθηκαν όλοι οι πρωτοπαθείς καρκίνοι έως τις 31 Δεκεμβρίου 2023, με εξαίρεση μόνο το βασικοκυτταρικό καρκίνωμα του δέρματος.
Τα ευρήματα: τι συνδέθηκε με αυξημένο κίνδυνο
Με μέσο χρόνο παρακολούθησης σχεδόν οκτώ χρόνια, οι ερευνητές κατέγραψαν στατιστικά σημαντικές συσχετίσεις μεταξύ υψηλής πρόσληψης ορισμένων συντηρητικών και αυξημένης συχνότητας καρκίνου, κυρίως:
- καρκίνου του μαστού
- καρκίνου του προστάτη
Τα συντηρητικά που ξεχώρισαν ήταν:
- σορβικό κάλιο
- μεταδιθειώδες κάλιο
- νιτρώδες νάτριο
- νιτρικό κάλιο
- οξικό οξύ
- ερυθορβικό νάτριο
Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι οι περισσότερες συσχετίσεις αφορούσαν μη αντιοξειδωτικά συντηρητικά.
Όρια και επιφυλάξεις της επιστήμης
Οι ίδιοι οι ερευνητές είναι σαφείς:
- πρόκειται για παρατηρητική μελέτη,
- δεν αποδεικνύεται αιτιώδης σχέση,
- απαιτούνται περαιτέρω πειραματικές και επιδημιολογικές μελέτες.
Αναγνωρίζονται επίσης περιορισμοί, όπως:
- πιθανή μεροληψία από αυτοαναφορά,
- δυσκολία ακριβούς ποσοτικοποίησης φυσικών συντηρητικών.
Ρυθμιστικό πλαίσιο: Ευρώπη και ΗΠΑ
Τα συντηρητικά της μελέτης:
- επιτρέπονται στην ΕΕ βάσει αξιολογήσεων της EFSA
- χαρακτηρίζονται ως GRAS από τον FDA.
Ωστόσο, τόσο στην Ευρώπη όσο και στις ΗΠΑ, οι αξιολογήσεις βασίζονται συχνά σε:
- παλαιότερα δεδομένα,
- μελέτες τοξικότητας και όχι μακροχρόνιας κατανάλωσης.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση, μέσω του Europe’s Beating Cancer Plan, αναγνωρίζει ότι έως 40% των καρκίνων είναι προλήψιμοι, με τη διατροφή να αποτελεί βασικό πυλώνα πολιτικής υγείας.
Τι σημαίνουν όλα αυτά για τον καταναλωτή
Τα συντηρητικά βρίσκονται κυρίως σε:
- αλλαντικά,
- έτοιμα γεύματα,
- δημητριακά,
- επεξεργασμένα φρούτα και λαχανικά,
- τρόφιμα μακράς διάρκειας.
Οι ειδικοί δεν προτείνουν πανικό ή απόλυτο αποκλεισμό, αλλά:
- μείωση υπερεπεξεργασμένων τροφίμων,
- ανάγνωση ετικετών,
- έμφαση σε ολόκληρες τροφές.
Μεσογειακή διατροφή: όχι πανάκεια, αλλά ισχυρό εργαλείο
Η μεσογειακή διατροφή συνδυάζει:
- υψηλή κατανάλωση φυτικών τροφών,
- ελάχιστη επεξεργασία,
- χαμηλή πρόσληψη πρόσθετων.
Δεν αποτελεί «θεραπεία», αλλά ρεαλιστική στρατηγική πρόληψης, συμβατή τόσο με τις ευρωπαϊκές όσο και τις αμερικανικές οδηγίες.
Το συμπέρασμα
Η νέα μελέτη δεν αποδεικνύει ότι τα συντηρητικά προκαλούν καρκίνο. Όμως προσθέτει ένα ακόμη ισχυρό επιστημονικό σήμα ότι η μακροχρόνια, συστηματική κατανάλωση υπερεπεξεργασμένων τροφίμων και των προσθέτων τους μπορεί να έχει κόστος για τη δημόσια υγεία.
Σε μια Ευρώπη που επενδύει στην πρόληψη, τα ευρήματα αυτά ανοίγουν τον δρόμο για:
- περαιτέρω έρευνα,
- επανεξέταση ρυθμιστικών ορίων,
- πιο ενημερωμένες διατροφικές επιλογές.
