Είναι η άνοια κάτι που μπορείτε να κληρονομήσετε από τους γονείς σας — ή πρόκειται κυρίως για θέμα τρόπου ζωής, γονιδίων και ηλικίας; Καθώς όλο και περισσότερες οικογένειες έρχονται αντιμέτωπες με τη διάγνωση ενός αγαπημένου προσώπου, η κατανόηση του ρόλου της κληρονομικότητας δεν ήταν ποτέ πιο επείγουσα. Νέα έρευνα και η άποψη ειδικών ρίχνουν φως στο τι πραγματικά επηρεάζει τον κίνδυνο άνοιας — και πόσο από αυτόν είναι πράγματι στο χέρι σας.
Παρόλο που η κληρονομικότητα μπορεί να παίζει κάποιο ρόλο — ειδικά σε σπάνιες περιπτώσεις πρώιμης έναρξης — οι ειδικοί συμφωνούν ότι οι περισσότερες μορφές άνοιας δεν είναι άμεσα κληρονομικές. Η νέα έρευνα αναδεικνύει τόσο την πολυπλοκότητα του γενετικού κινδύνου όσο και τη δύναμη της πρόληψης, δείχνοντας ότι οι παράγοντες τρόπου ζωής και περιβάλλοντος συχνά έχουν μεγαλύτερη σημασία από το DNA.
Ποιες μορφές είναι περισσότερο και ποιες λιγότερο κληρονομικές
Σύμφωνα με εργασία του 2024 με τίτλο «Improving genetic risk modeling of dementia from real-world data in underrepresented populations», ερευνητές χρησιμοποίησαν μηχανική μάθηση και γενετικές πληροφορίες από διάφορες εγκεφαλικές παθήσεις για να αναπτύξουν ένα νέο μοντέλο πρόβλεψης του κινδύνου άνοιας. Το μοντέλο αυτό αποδείχθηκε σημαντικά πιο ακριβές από τις παραδοσιακές γενετικές μεθόδους — βελτιώνοντας την πρόβλεψη έως και 84% — και ήταν ιδιαίτερα αποτελεσματικό για πληθυσμούς Ισπανόφωνων, Αφροαμερικανών και Αμερικανών Ανατολικής Ασίας.
Η άνοια μπορεί να έχει γενετική συνιστώσα, όμως οι περισσότερες περιπτώσεις δεν είναι άμεσα κληρονομούμενες. Ορισμένες μορφές, όπως η πρώιμη νόσος Αλτσχάιμερ ή η μετωποκροταφική άνοια, έχουν ισχυρότερη κληρονομική βάση, ενώ άλλες περιλαμβάνουν γενετικούς παράγοντες κινδύνου που αυξάνουν τις πιθανότητες εκδήλωσης της νόσου χωρίς να την εξασφαλίζουν. Οι επιλογές τρόπου ζωής εξακολουθούν να παίζουν σημαντικό ρόλο στον συνολικό κίνδυνο.
- Νόσος Αλτσχάιμερ όψιμης έναρξης: Συνδέεται με το γονίδιο APOE ε4, αυξάνει τον κίνδυνο αλλά δεν εξασφαλίζει την εμφάνιση της νόσου.
- Νόσος Αλτσχάιμερ πρώιμης έναρξης: Σπάνια και συχνά κληρονομείται μέσω μεταλλάξεων στα γονίδια APP, PSEN1 ή PSEN2.
- Μετωποκροταφική άνοια: Έως και 40% των περιπτώσεων μπορεί να οφείλονται σε κληρονομούμενες μεταλλάξεις (π.χ. MAPT, GRN, C9orf72).
- Αγγειακή άνοια: Δεν είναι άμεσα κληρονομική, αλλά επηρεάζεται από γενετικό κίνδυνο για σχετιζόμενες καταστάσεις όπως η υπέρταση.
- Άνοια με σωμάτια Lewy: Μπορεί να έχει γενετική συνιστώσα, αν και αυτό δεν είναι ακόμη πλήρως κατανοητό.
Η υιοθέτηση υγιεινών συνηθειών — όπως η τακτική άσκηση, η ισορροπημένη διατροφή και η φροντίδα του καρδιαγγειακού συστήματος — παραμένει σημαντική, ακόμη και για άτομα με οικογενειακό ιστορικό άνοιας.
Τι λένε οι ειδικοί για τη γενετική και την κληρονομικότητα στην νευροεκφύλιση
Περίπου μισό εκατομμύριο άνθρωποι ζουν αυτή τη στιγμή με τη νόσο στην Ελλάδα, γεγονός που εντείνει το ενδιαφέρον για το αν η γνωστική έκπτωση είναι κληρονομική. Η Βρετανή Dr Kellyn Lee, ερευνήτρια και ψυχολόγος στο University of Southampton, αναφέρθηκε σε αυτό πρόσφατα σε ανάρτηση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Απαντώντας σε ερώτηση ακολούθου σχετικά με το οικογενειακό ιστορικό, εξήγησε: «Η έρευνα δεν δείχνει ότι οι πιο κοινές μορφές άνοιας, όπως η νόσος Αλτσχάιμερ και η αγγειακή άνοια, δεν φαίνεται να έχουν εκείνες τις κληρονομικές συνδέσεις όπως οι σπανιότερες μορφές άνοιας», σύμφωνα με το Express.
Διευκρίνισε ότι ενώ οι σπάνιες μορφές — όπως η οικογενής νόσος Αλτσχάιμερ, η νόσος Huntington και η οικογενής νόσος Prion — περιλαμβάνουν ελαττωματικά γονίδια και κίνδυνο κληρονομικότητας 50/50, είναι ασυνήθιστες. Όπως αναφέρει και η Alzheimer’s Society: «Γενικά, όσο νωρίτερα αναπτύσσει κάποιος τη νόσο Αλτσχάιμερ, τόσο μεγαλύτερη είναι η πιθανότητα να οφείλεται σε ένα ελαττωματικό κληρονομούμενο γονίδιο», αλλά οι περισσότερες περιπτώσεις άνοιας δεν είναι κληρονομικές.
Σε σπάνιες περιπτώσεις όπου η νόσος Αλτσχάιμερ εμφανίζεται σε ηλικία 30 ή 40 ετών, οφείλεται σχεδόν πάντα σε ελαττωματικό γονίδιο. Ωστόσο, στις περισσότερες περιπτώσεις, η γενετική παίζει μόνο μικρό ρόλο, με έως και 45% των περιπτώσεων άνοιας να μπορούν να προληφθούν μέσω διαχείρισης παραγόντων κινδύνου που σχετίζονται με τον τρόπο ζωής και το περιβάλλον.
Μελέτη του University of Oxford από το 2023 που ανέλυσε 40.000 εγκεφαλικές απεικονίσεις, συνέδεσε τον αυξημένο κίνδυνο νευροεκφύλισης με την έλλειψη άσκησης, την κατανάλωση αλκοόλ και τη ρύπανση του αέρα. Η Βρετανή επικεφαλής ερευνήτρια, Professor Gwenaëlle Douaud, σημείωσε ότι συγκεκριμένες περιοχές του εγκεφάλου που είναι ευάλωτες σε πρόωρη γήρανση επηρεάζονται ιδιαίτερα από αυτούς τους παράγοντες, και ότι οι γενετικές παραλλαγές που σχετίζονται με αυτή την ευαλωτότητα συνδέονται επίσης με καρδιαγγειακές παθήσεις, σχιζοφρένεια, νόσο Αλτσχάιμερ και νόσο Πάρκινσον.
Τα πρώτα σημάδια της άνοιας
Η νόσος περιλαμβάνει διάφορες παθήσεις που σχετίζονται με επίμονη γνωστική έκπτωση. Τα αρχικά συμπτώματα συχνά περιλαμβάνουν:
- Αλλαγές στη διάθεση
- Δυσκολία συγκέντρωσης
- Δυσκολία στην εκτέλεση καθημερινών οικείων δραστηριοτήτων, όπως το να μπερδεύεται κανείς με τα ρέστα κατά τη διάρκεια αγορών
- Απώλεια μνήμης
- Δυσκολία στην παρακολούθηση μιας συζήτησης ή στην εύρεση της σωστής λέξης
- Σύγχυση ως προς τον χρόνο και τον τόπο
Εάν εσείς ή κάποιο αγαπημένο σας πρόσωπο εμφανίζετε αυτά τα συμπτώματα, είναι απαραίτητο να συμβουλευτείτε έναν παθολόγο για καθοδήγηση και υποστήριξη.
Πηγές: Express, Alzheimer’s Society, NIA, Medical Xpress, Nature
