Ήδη, αξιόπιστα στοιχεία, από την στατιστική κυρίως υπηρεσία, δείχνουν ότι η οικονομική κρίση στην Περιφέρεια Δυτικής Μακεδονίας είναι παρούσα.
Ακόμη κι όσοι δεν ζουν ή δεν έρχονται σε επαφή με τους ανθρώπους του μόχθου στην περιοχή δεν έχουν κανένα δικαίωμα να πουν ότι δεν ξέρουν ότι η διακοπή της λιγνιτικής παραγωγής οδήγησε την Περιφέρεια στα Τάρταρα. Πολύ περισσότερο επειδή αυτές οι επιπτώσεις στο άμεσο μέλλον θα γίνουν ακόμη πιο δραματικές.
Μείωση πληθυσμού
Με βάση τα στοιχεία των απογραφών ο πληθυσμός της Περιφέρειας από το 2001 ως το 2021 μειώθηκε κατά 13%. Την ίδια 20ετία ο πληθυσμός της Ελλάδας μειώθηκε μεν, αλλά με πολύ μικρότερο ρυθμό, μόνο κατά 4%. Κατά συνέπεια η απολιγνιτοποίηση προκάλεσε τριπλάσια μείωση στον πληθυσμό της Δυτικής Μακεδονίας, σε σύγκριση με όλη την Ελλάδα.
Ρεκόρ ανεργίας
Σε όλη την διάρκεια των τελευταίων ετών το ποσοστό ανεργίας στην Δυτική Μακεδονία είναι συστηματικά υψηλότερο σε σχέση με την υπόλοιπη Ελλάδα. Οκτώ ποσοστιαίες μονάδες υψηλότερη ήταν η ανεργία το 2016. Το πρώτο τρίμηνο του 2026 όταν η εθνική ανεργία ήταν 10% στην Δυτική Μακεδονία ήταν 12%.
Υψηλή μακροχρόνια ανεργία
Η ανεργία στην Περιφέρεια Δυτικής Μακεδονίας «πονάει» περισσότερο από την ανεργία στην υπόλοιπη Ελλάδα επειδή η μακροχρόνια ανεργία θερίζει. Οι άνεργοι πάνω από 12 μήνες είναι το 65% των ανέργων (όταν σε όλη την Ελλάδα είναι 56%) ενώ οι άνεργοι άνω των 24 μηνών είναι 43% (όταν σε όλη την Ελλάδα είναι 36%).
Η ανεργία πλήττει τους πιο ευάλωτους
Η ανεργία στην Περιφέρεια Δυτικής Μακεδονίας είναι πολύ πιο ανυπόφορη σε σχέση με την υπόλοιπη Ελλάδα επειδή επιβαρύνει τους πιο φτωχούς εργάτες εκείνους που δεν έχουν άλλα μέσα να συντηρηθούν ή επιλογές να απασχοληθούν. Το ποσοστό άνεργων ειδικευμένων τεχνιτών στην Δυτική Μακεδονία είναι 15%, όταν στην Ελλάδα είναι 10%, των χειριστών βιομηχανικών εγκαταστάσεων 7% όταν στην Ελλάδα είναι 5% και των ανειδίκευτων εργατών, χειρώνακτων και μικροεπαγγελματιών 15% όταν συνολικά στην Ελλάδα είναι 14%.
Μείωση τραπεζικών λογαριασμών
Ενδεικτικό της πολύμορφης κρίσης που αντιμετωπίζει η Περιφέρεια είναι και η μείωση του αριθμού των τραπεζικών λογαριασμών. Από το Ιούνιο του 2019 ως τον Ιούνιο του 2026 οι τραπεζικοί λογαριασμοί στην Δυτική Μακεδονία μειώθηκαν κατά 5% (από 803.682 σε 766.618) όταν σε όλη την Ελλάδα αυξήθηκαν κατά 1%.
Ενδιαφέρον μάλιστα έχει πώς μείωση τραπεζικών λογαριασμών παρατηρείται και στις τέσσερις Περιφερειακές Ενότητες της Περιφέρειας Δυτικής Μακεδονίας (Κοζάνη, Γρεβενά, Φλώρινα και Καστοριά). Συνεπώς, και οι τέσσερις νομοί βουλιάζουν.
Πτώση του Κατά Κεφαλήν ΑΕΠ
Από το 2018 (τελευταίο έτος πριν δρομολογηθεί η βίαιη απολιγνιτοποίηση) ως το 2023 το Κατά Κεφαλήν ΑΕΠ συνολικά στην Ελλάδα αυξήθηκε κατά 27% (από 16.828 σε 21.301 ευρώ). Στην Περιφέρεια Δυτικής Μακεδονίας ωστόσο ακολούθησε αντίθετη τροχιά: μειώθηκε κατά 2% (από 15.875 κατά κεφαλήν σε 15.543 ευρώ). Στην δε Κοζάνη το ΚΚ ΑΕΠ συνετρίβη. Όταν σε όλη την υπόλοιπη Ελλάδα αυξανόταν, στην Κοζάνη μειώθηκε σε 5 χρόνια κατά 15% (από 18.298 ευρώ σε 15.826 ευρώ). Μόνο σε πολέμους συναντάμε τόσο κάθετες πτώσεις…
Πλευρά της κρίσης που αντιμετωπίζει η Περιφέρεια, εξ ίσου δραματική με τις παραπάνω παρότι δεν έχει την θέση που της αξίζει στη δημόσια συζήτηση, είναι και το ρεκόρ δαπανών σε τυχερά παιχνίδια. Δείκτης απόγνωσης όταν δεν υπάρχει οικονομική ή πολιτική ελπίδα. Το θέμα δεν αποτελεί ζήτημα δημόσιας συζήτησης, ενώ με βάση την έκταση του τζόγου (ειδικά του διαδικτυακού) η Ελλάδα θα έπρεπε να έχει κηρύξει κατάσταση συναγερμού, επειδή η κυβέρνηση της ΝΔ εξυπηρετείται πολλαπλώς από την επέκταση του τζόγου: Αυξάνει τα δημόσια έσοδα, φιλικοί ολιγάρχες – χρηματοδότες θησαυρίζουν, ενώ η κοινωνία βρίσκει εύκολα υποκατάστατα στα τυχερά παιχνίδια αντί να διεκδικεί θέσεις εργασίας και αυξήσεις στους μισθούς.
Ελπίζω πρωτοβουλίες και δραστηριότητες όπως το Αντιρατσιστικό Φεστιβάλ Κοινωνικής Αλληλεγγύης Κοζάνης να δώσουν ελπίδα ότι ο συλλογικός αγώνας μπορεί να φέρει αποτελέσματα και να βελτιώσει το βιοτικό επίπεδο, τις εργασιακές σχέσεις, τις ζωές, την καθημερινότητα, τις ανθρώπινες σχέσεις όλων.
Θα ολοκληρώσω την τοποθέτησή μου με ορισμένα σχόλια, ευρύτερου ενδιαφέροντος για την απολιγνιτοποίηση.
Ο πακτωλός χρημάτων που διατέθηκε στο πλαίσιο των χρηματοδοτήσεων για την «Δίκαιη Αναπτυξιακή Μετάβαση» (ΔΑΜ) όπως την χαρακτήρισαν, αποδείχθηκε μια τρύπα στο νερό, μπροστά στις επιπτώσεις που είχε η απολιγνιτοποίηση. Τουλάχιστον 1,63 δισ. ευρώ δόθηκαν χωρίς να επιφέρουν ούτε δικαιοσύνη, ούτε και ανάπτυξη. Αν είχε αναπτυξιακό χαρακτήρα το πρόγραμμα, θα δημιουργούνταν θέσεις εργασίας και το Κατά Κεφαλήν ΑΕΠ δεν θα μειωνόταν.
Τα κονδύλια της ΔΑΜ έπεσαν στο κενό επειδή κυρίως δόθηκαν για να επιδοτηθούν οι εγκαταστάσεις νέων ΑΠΕ στην Δυτική Μακεδονία και στην Πτολεμαΐδα. Χρηματοδοτήθηκε δηλαδή για μια ακόμη φορά η Μετάβαση. Ούτε η δικαιοσύνη, ούτε η ανάπτυξη της οικονομίας.
Το ζητούμενο της ενεργειακής μετάβασης δεν ήταν η απαλλαγή από τον λιγνίτη ή η μείωση των επικίνδυνων ρύπων που συμβάλουν στο φαινόμενο του θερμοκηπίου. Αυτό ήταν το μέσο. Το ζητούμενο ήταν η ενίσχυση με δημόσιο χρήμα της ολιγαρχίας στην Ευρώπη και την Ελλάδα. Πανίσχυροι όμιλοι όπως του Βαρδινογιάννη, του Μυτιληναίου, η ΤΕΡΝΑ κ.α. επιδοτήθηκαν με ζεστό κρατικό χρήμα, σε μια αγορά που ανέκαθεν λειτουργούσε μονοπωλιακά και σε ένα ασφυκτικό πλαίσιο αδιαφάνειας και διαπλοκής με το κράτος, το βαθύ μάλιστα κράτος, μεταφέροντας το κόστος και το ρίσκο τεράστιων επενδύσεων στις πλάτες της κοινωνίας. Τα κέρδη προφανώς παραμένουν δικά τους. Κατά συνέπεια, με την πράσινη ενεργειακή μετάβαση συγκάλυψαν και ωραιοποίησαν μια αντιδραστική κοινωνική μετάβαση.
Το γεγονός ότι η ΕΕ και η ολιγαρχία χρησιμοποίησαν την κλιματική αλλαγή για να αυξήσουν τα κέρδη τους δε σημαίνει ότι δεν υφίσταται κλιματική αλλαγή. Όπως για παράδειγμα το γεγονός ότι ο Σκάι κάνει δενδροφυτεύσεις, εκμεταλλευόμενος την κοινωνική ευαισθησία για την υποβάθμιση του περιβάλλοντος, δεν σημαίνει ότι δεν υφίσταται ανάγκη αύξησης του δασικού πλούτου.
Την κλιματική αλλαγή την βεβαιώνει η πρόσφατη έκθεση του Περιβαλλοντικού Προγράμματος του ΟΗΕ που μας καλεί να ξεχάσουμε τον στόχο της ανόδου της παγκόσμιας θερμοκρασίας κατά 1,5 βαθμό ως το τέλος του αιώνα, επειδή τελικά θα αυξηθεί κατά 1,8 βαθμούς. Το βεβαιώνουν οι θερμοκρασίες ρεκόρ των ωκεανών, τα αλλεπάλληλα κύματα καύσωνα και ακραίων καιρικών φαινομένων στις ΗΠΑ, την Ευρώπη κοκ.
Από την άλλη, την υποκρισία της ΕΕ για την κλιματική αλλαγή την βεβαιώνουν πολλά παραδείγματα. Ξεχωρίζω την απόφαση για αθρόες εισαγωγές αμερικανικού υγροποιημένου φυσικού αερίου που, αποδεδειγμένα, έχει εκπομπές ισοδύναμες του λιγνίτη. Ξοδεύτηκαν επομένως τόσα τρισεκατομμύρια ευρώ σε όλη την ΕΕ, φτώχυναν εκατομμύρια άνθρωποι για την απαλλαγή από τον άνθρακα και το αποτέλεσμα στο κλίμα θα είναι το ίδιο.
Κυβερνήσεις και ΕΕ αν πράγματι ενδιαφέρονταν να αποτρέψουν την κλιματική αλλαγή όφειλαν, μαζί με την απαραίτητη ενεργειακή μετάβαση, να λάβουν μέτρα:
- μείωσης της χρήσης του ΙΧ και επένδυσης σε μέσα μαζικής μεταφοράς όπως στα τρένα,
- αύξησης του δασικού πλούτου με δενδροφυτεύσεις από την μια άκρη της Ελλάδας στην άλλη και άμεσα μέτρα αντιμετώπισης των πυρκαγιών
- προώθησης των μικρών ΑΠΕ ανά νοικοκυριό όπως επιτυχημένα συνέβη με τους ηλιακούς θερμοσίφωνες
- προώθησης της άφθονης κι επίσης δωρεάν γεωθερμικής ενέργειας, που αφθονεί στο ελληνικό υπέδαφος, και πολλά άλλα.
Όλα αυτά τα μέτρα δεν ενδιαφέρουν τις κυβερνήσεις επειδή δεν φέρνουν κέρδη. Ενδιαφέρουν όμως εμάς που πρέπει να τα απαιτήσουμε μαζί με την υπεράσπιση των θέσεων εργασίας, των μισθών, των συντάξεων, της δημόσιας υγείας και παιδείας κοκ.
Το παρακάτω κείμενο στηρίζεται σε ομιλία που εκφωνήθηκε στο Αντιρατσιστικό Φεστιβάλ Κοινωνικής Αλληλεγγύης Κοζάνης την Παρασκευή 4 Σεπτεμβρίου 2026.
*Λεωνίδας Βατικιώτης
Δημοσιογράφος – αναλυτής με ειδίκευση σε θέματα οικονομίας και διεθνών θεμάτων.
Διδάκτορας του Τμήματος Κοινωνιολογίας του Πάντειου Πανεπιστημίου
