Δανείστηκα τον τίτλο από τον δίσκο του Διονύση Σαββόπουλου. Αν τον διαβάσεις σαν τίτλο δίσκου, υπόσχεται μουσική. Αν τον διαβάσεις σαν απάντηση στην ερώτηση «πώς είστε μετά το Συμπόσιο;», είναι μια ακριβής περιγραφή του πώς νιώθει η οργανωτική ομάδα.
Όπως και να ‘χει, ο τίτλος αυτός ταιριάζει πολύ σε έναν απολογισμό που θα ήθελα να ακούγεται σαν παλιός δίσκος μουσικής (γιατί κάποτε υπήρχαν και οι δίσκοι). Το δύσκολο ήταν να αποφασίσω ποια κομμάτια θα έβαζα μέσα στον δίσκο του Συμποσίου λογοτεχνίας. Δέκα χρόνια, δέκα διοργανώσεις. Αν τα έπαιρνα όλα με τη σειρά και τα ανέλυα, θα φτάναμε μόλις στο 6ο Συμπόσιο την ώρα που κανονικά θα έπρεπε να κλείνω και να σας λέω ευχαριστώ. Αν πάλι κρατούσα μόνο τις μεγάλες στιγμές, θα έφτιαχνα μια συλλογή από επιτυχίες. Αλλά σ’ έναν δίσκο δεν αγαπάμε πάντα περισσότερο τα τραγούδια που έγιναν επιτυχίες.
Στα παλιά προγράμματα του Συμποσίου βρήκα κάτι που θα μπορούσε να είναι ολόκληρο κομμάτι της σημερινής εισήγησης. Το 2021, κάτω από τον τίτλο έγραφε «σε περίπτωση κακοκαιρίας, θα γίνει στο Κοβεντάρειο». Αυτό, για μένα, είναι ολόκληρη η τέχνη της διοργάνωσης σε μία πρόταση. Σ’ ένα Συμπόσιο λογοτεχνίας συζητάς για το πώς αλλάζει ο κόσμος και έχεις ταυτόχρονα φροντίσει πού να βάλεις τις καρέκλες αν βρέξει.
Πλευρά Α΄: Όσα μπήκαν στον δίσκο
Το Συμπόσιο γεννήθηκε το 2016 από τον Β.Π.Καραγιάννη και το λογοτεχνικό περιοδικό «Παρέμβαση». Ένα περιοδικό έχει έναν πολύ συγκεκριμένο τρόπο να φέρνει ανθρώπους κοντά. Βάζει δύο κείμενα σε διπλανές σελίδες. Οι συγγραφείς τους μπορεί να μένουν σε άλλες πόλεις, να γράφουν εντελώς διαφορετικά, να μη γνωρίζονται καν, ενίοτε είναι και μαλωμένοι. Τους ενώνει για λίγο ο άνθρωπος που γυρίζει τη σελίδα.
Στο Συμπόσιο δοκιμάσαμε κάτι ανάλογο με ανθρώπους μέσα σε μια αίθουσα. Εκεί βέβαια ο διπλανός σου μπορεί να σου απαντήσει. Κι εκεί που είχες ετοιμάσει μια ωραία, τακτοποιημένη συζήτηση ή εισήγηση, κάποιος από το ακροατήριο σηκώνει το χέρι, κάνει μια ερώτηση που κανένας δεν είχε προβλέψει, και ξαφνικά όλοι πρέπει να ξανασκεφτούμε τι λέγαμε τόση ώρα. Για μένα, αυτή είναι μια από τις καλύτερες στιγμές του Συμποσίου. Συμβαίνει και στις καλύτερες διοργανώσεις, ευτυχώς.
Οι λογοτέχνες που συμμετέχουν δίνουν στο Συμπόσιο το βάθος του, το θέμα και την ουσία του, με το έργο τους, τη σκέψη τους και το μοίρασμα της γνώσης και του ταλέντου τους. Κάποιοι από αυτούς συμμετείχαν μία φορά, άλλοι συμμετείχαν περισσότερες, κάποιοι είναι μόνιμοι συνεργάτες και συμπαραστάτες.
Στα χρόνια αυτά το Συμπόσιο τίμησε ανθρώπους που ξεχώρισαν για το έργο τους, ο καθένας με τη δική του φωνή, τον δικό του ρυθμό στη γραφή, με διαφορετική διαδρομή και ιδιοσυγκρασία. Ο καθένας έφερνε μαζί του κι ένα άλλο αναγνωστικό κοινό. Κάποιος από το κοινό ερχόταν επειδή είχε διαβάσει όλα τα βιβλία του τιμώμενου προσώπου. Άλλος επειδή θυμόταν ένα κείμενο που του άρεσε, διαβασμένο πριν χρόνια. Άλλος ερχόταν επειδή απλά τον έφερε ένας φίλος. Μου αρέσει αυτή η τρίτη περίπτωση. Υπάρχει κάτι θαυμάσιο στο να μπαίνεις σε μια αίθουσα από ευγένεια προς έναν φίλο και να φεύγεις με περιέργεια για έναν συγγραφέα ή για κάτι που άκουσε.
Από τον Τίτο Πατρίκιο και τον Θανάση Βαλτινό, ως τον Βασίλη Βασιλικό και τη Ζυράννα Ζατέλη. Από τον Παντελή Μπουκάλα ως τον Χρήστο Χωμενίδη, από τον Σταύρο Ζουμπουλάκη ως τον Γιώργο Σκαμπαρδώνη, το Συμπόσιο είχε τιμώμενα πρόσωπα που διακρίθηκαν για τις επιδόσεις τους στη γραφή, αλλά και για τη διαφορά του ρυθμού τους. Έτσι, σε κάθε Συμπόσιο η λογοτεχνία άλλαζε θερμοκρασία. Άλλοτε σε κρατούσε πάνω σε μια σκέψη που σε δυσκόλευε. Άλλοτε σε ταξίδευε σε κάτι ονειρικό. Άλλοτε σε έβαζε να γελάσεις μ’ έναν ήρωα και, με μια μικρή καθυστέρηση, καταλάβαινες ότι γελάς και λίγο με τον εαυτό σου.
Πώς θα ήθελα να λειτουργούν οι «τιμές» αυτές; Δίνοντας στον συγγραφέα την ευκαιρία να συναντήσει τους αναγνώστες του και προκαλώντας στους αναγνώστες την επιθυμία να μπουν πιο βαθιά στο έργο του συγγραφέα . Άλλωστε, μετά την απονομή, η πλακέτα πηγαίνει στον συγγραφέα. Τα βιβλία, με λίγη τύχη, μπορεί να πάνε σε σπίτια όπου δεν είχαν ξαναμπεί.
Κι άλλα κομμάτια στον δίσκο
Με τα χρόνια, το Συμπόσιο απέκτησε κι άλλους τρόπους να μιλάει για τη λογοτεχνία. Μια εισήγηση σε βοηθούσε να δεις αλλιώς ένα βιβλίο που νόμιζες ότι το ήξερες. Ένα αφιέρωμα σου θύμιζε έναν συγγραφέα και σε γύριζε στα βιβλία του. Στο λογοτεχνικό αναλόγιο, τα κείμενα ζωντάνευαν μέσα από τις φωνές όσων διάβαζαν. Και μια προβολή σε έφερνε πιο κοντά στη ζωή και στο έργο ενός λογοτέχνη.
Ύστερα ήρθαν εργαστήρια, συναντήσεις στα σχολεία, μουσικές δράσεις, μαθητικά βιβλία και περιοδικά, συζητήσεις, εκδηλώσεις σε χώρους όπως ένα οινοποιείο ή ο συνεταιρισμός του κρόκου φέτος, όπου η λογοτεχνία συναντά τη ζωή και τον τόπο.
Το Συμπόσιο παρέμεινε ίδιο αλλάζοντας, όπως κι οι άνθρωποι παραμένουν ίδιοι καθώς αλλάζουν…
Πλευρά Β΄: Όσα έγιναν ανάμεσα στα κομμάτια
Στην αφίσα του 2022 ένας άνθρωπος μάς γυρίζει την πλάτη και περπατάει προς τα δέντρα. Δίπλα του, τα ονόματα, οι ημερομηνίες, το Μουσείο Τοπικής Ιστορίας. Και κάτω, στη μουσική, διαβάζω «Χίλιες Φωνές». Μου αρέσει να σκέφτομαι ότι ο άνθρωπος της αφίσας πηγαίνει να δει από πού ακούγονται.
Ίσως κι εμείς, ακολουθώντας κάποιες «φωνές», βρεθήκαμε όλα αυτά τα χρόνια άλλοτε σε μια βιβλιοθήκη, άλλοτε σε μια αυλή, άλλοτε σε ένα σχολείο… Το Συμπόσιο μετακινούνταν και κάθε χώρος έφερνε στη συνάντηση τους δικούς του ανθρώπους, με τις δικές τους έννοιες και συνήθειες. Στο σχολείο, ας πούμε, οι λογοτέχνες έχουν να συναγωνιστούν το διάλειμμα. Και το διάλειμμα, σας διαβεβαιώνω, διαθέτει εξαιρετικά πιστό κοινό.
Σε μια βραδιά οίνου, λόγου και μουσικής, ή σ’ ένα αναλόγιο στον Κρόκο Κοζάνης, στο ίδιο τραπέζι βρίσκεται κάποιος που ξέρει πώς να φτιάξει καλό κρασί ή πώς μαζεύουν τον κρόκο και κάποιος που ξέρει πώς να τελειώσει ένα διήγημα. Αν τους ρωτήσεις πώς το έμαθαν, κι οι δύο θα σου πουν το ίδιο: «με τον καιρό». Μόνο που ο πρώτος θα ρίξει μια ματιά και στον ουρανό.
Εκεί βρίσκεται, θέλω να πιστεύω, ένα από τα πιο πολύτιμα οφέλη του Συμποσίου. Ένας επισκέπτης γνωρίζει έναν τόπο μέσα από τους ανθρώπους του. Μια εκπαιδευτικός φιλοξενεί έναν συγγραφέα στο σχολείο της. Κάποιοι μαθητές ανοίγουν μια πόρτα στον κόσμο της λογοτεχνίας. Και μια ιδέα που συζητήθηκε στο τραπέζι επιστρέφει μήνες αργότερα με ένα μήνυμα με άλλη μορφή.
Το εξώφυλλο του δίσκου
Αν αυτά τα δέκα χρόνια γίνονταν μουσικό άλμπουμ, το εξώφυλλο θα το ζητούσα από τον Κώστα Ντιό. Θα του έλεγα να βάλει όλα μαζί τα πορτρέτα που ζωγράφισε, σαν να κάθισαν για μια ομαδική φωτογραφία άνθρωποι που ήρθαν στο Συμπόσιο σε διαφορετικές χρονικές στιγμές.
Έχει κάτι παράξενο να κοιτάς το ζωγραφισμένο πρόσωπο ενός συγγραφέα που έχεις διαβάσει. Τη φωνή του την έχεις ήδη φανταστεί. Ύστερα βλέπεις πώς τον κοίταξε ο ζωγράφος. Μου αρέσει να ξανακοιτάζω αυτά τα πορτρέτα (ακόμα και βιβλίο τα κάναμε). Κάθε φορά μοιάζει κάτι να αλλάζει στα πρόσωπα όσο κι αν οι πίνακες παραμένουν ίδιοι.
Ποιος έχει θέση στο τραπέζι
Η περσινή δράση με τη συμμετοχή ατόμων με αναπηρία σε μια από τις εκδηλώσεις του Συμποσίου έφερε στο προσκήνιο ένα πολύ πρακτικό ερώτημα. Όταν λέμε «η εκδήλωση είναι ανοιχτή στο κοινό», τι ακριβώς εννοούμε; Μπορεί κάποιος να φτάσει στην αίθουσα; Να συμμετάσχει; Και αν έχει κάτι δικό του να πει, μπορεί να το πει με τους δικούς του όρους; Το πόσο ανοιχτή είναι μια εκδήλωση φαίνεται από το πόσους τρόπους έχει κανείς να πάρει εκεί τον λόγο (μεταφορικά και κυριολεκτικά). Κι αυτό είναι κάτι που πρέπει να λάβουμε όλοι υπόψη.
Όσοι έβαλαν το δικό τους «κομμάτι»
Στις αφίσες των Συμποσίων συναντάει κανείς πολλούς φορείς με τους οποίους συνεργαστήκαμε: Υπουργείο, Περιφέρεια, Δήμο, Επιμελητήριο, Πανεπιστήμιο και τόσους άλλους. Κάποιοι βρέθηκαν κοντά μας σε μια διοργάνωση, άλλοι είχαν σταθερή παρουσία.
Στην αφίσα, η συμβολή όλων χωράει σε λίγες γραμμές. Στην πράξη, ήταν άλλες φορές μια οικονομική ενίσχυση, άλλες μια αίθουσα που μας παραχωρήθηκε ή μια βοήθεια όταν τη χρειαστήκαμε. Ήταν κάποιος που, όταν τον πήραμε τηλέφωνο και είπαμε «έχουμε μια μικρή αλλαγή», ήξερε ότι η αλλαγή μάλλον δεν ήταν και τόσο μικρή. Όμως τη στήριξε.
Όλες αυτές οι βοήθειες έβαλαν το δικό τους λιθαράκι και είχαν πολύ σημαντική θέση στην προσπάθεια αυτή.
Και βέβαια, το κοινό του Συμποσίου. Οι άνθρωποι που επιστρέφουν κάθε χρόνο κι εκείνοι που έρχονται πρώτη φορά, που ακούν, ρωτούν, συμφωνούν, διαφωνούν, φεύγουν, επιστρέφουν. Χωρίς αυτούς, θα είχαμε πρόγραμμα. Συνάντηση, όμως, δεν θα είχαμε.
Όταν σηκώνεται η βελόνα
Όταν τελειώνει το Συμπόσιο, μαζεύουμε τις καρέκλες, κατεβάζουμε τις αφίσες και συχνά αναρωτιόμαστε τι μένει.
Μένουν οι εισηγήσεις στα πρακτικά, διαθέσιμες σε κάποιον που ίσως τις αναζητήσει χρόνια αργότερα. Μένουν οι πρώτες αναγνώσεις νέων ανθρώπων που τόλμησαν να μοιραστούν τα κείμενά τους. Οι τέσσερις γραμμές ενός εργαστηρίου, που κάποιος τις πήρε στο σπίτι και συνέχισε να τις δουλεύει. Οι γνωριμίες που έγιναν συνεργασίες.
Αυτή η συνέχεια έχει ιδιαίτερη αξία. Γιατί μια διοργάνωση χρειάζεται να αφήνει κάτι περισσότερο από την ανάμνηση ότι έγινε. Να προσθέτει γνώση, να δίνει χώρο σε νέες φωνές, να φέρνει κοντά ανθρώπους. Κι έτσι, χρόνο με τον χρόνο, η λογοτεχνία και ο πολιτισμός αποκτούν πιο σταθερή θέση στον τόπο και την κοινωνία.
Η πολιτιστική όμως αξία μιας τέτοιας προσπάθειας απλώνεται και πέρα από την πόλη στην οποία συμβαίνει. Και η λογοτεχνική ζωή της χώρας αποκτά στην περιφέρεια μια σταθερή εστία δημιουργίας και διαλόγου.
Ίσως έτσι θα μετρούσα τελικά αυτά τα δέκα χρόνια: με όσα άρχισαν εδώ και βρήκαν αλλού τη συνέχειά τους.
Στις τέσσερις και σαράντα πέντε
Από τα παλιά προγράμματα κρατώ μια ώρα. Σάββατο, τέσσερις και σαράντα πέντε. Αγαπημένη ώρα και δύσκολη. Που ποτέ δεν τηρήσαμε. Στο πέμπτο Συμπόσιο στην αυλή του Μουσείου Σύγχρονης Τοπικής Ιστορίας (επί Covid τότε), στις 4.45 που έγινε 5.15, ανάμεσα στις συζητήσεις για τους φιλέλληνες και το δημοτικό τραγούδι, είχε έρθει η σειρά των μαθητών του 3ου ΓΕΛ Κοζάνης. Παρουσίαζαν το λογοτεχνικό περιοδικό τους.
Στο ίδιο Συμπόσιο είχαμε προσκαλέσει τον Παντελή Μπουκάλα. Οι μεγάλοι μιλούσαμε για το πώς μια εποχή βρήκε τη γλώσσα της και μια ομάδα παιδιών παρουσίαζε ένα περιοδικό που είχε φτιάξει για να δοκιμάσει τη δική της «γλώσσα».
Όσα δεν γράφει το πρόγραμμα και οι αφανείς ήρωες
Ποιοι είναι αυτοί; Κάποιος που βάζει σε σειρά τα κείμενα για να γίνουν πρακτικά. Κάποιος που διαβάζει το πρόγραμμα 45 φορές πριν πάει για εκτύπωση. Κάποιος που γεμίζει τους φακέλους. Εκείνος που ξέρει πού βρίσκεται ο προτζέκτορας. Εκείνος που τηλεφωνεί στα ξενοδοχεία να κλείσει τα δωμάτια. Κάποιος που καλεί στα σχολεία για να κανονίσει συναντήσεις. Κάποιος που ξαναβλέπει την αφίσα λίγο πριν τυπωθεί και πιάνει ένα λάθος που οι υπόλοιποι έχουν διαβάσει σωστά 15 φορές. Κάποιος που μένει στο τέλος να μαζέψει τα βιβλία, τα ποτήρια και τα καλώδια. Κάποιος που τρέχει να σώσει κάτι έκτακτο που προέκυψε. Και κάποιος που ρωτάει «να φέρω άλλες καρέκλες;» Δέκα χρόνια τώρα, μαζί με τη λογοτεχνία μεταφέρουμε τραπέζια, κούτες με βιβλία, καρέκλες και ό,τι άλλο χρειάζεται για να καθίσουμε να μιλήσουμε για το πνεύμα. Ποιος είπε ότι το Συμπόσιο είναι μόνο πνευματική εργασία; Το Συμπόσιο κάπως έτσι μεγάλωσε. Τέσσερις καρέκλες τη φορά. Ευχαριστώ από καρδιάς αυτούς που κουβαλούν το «βάρος» -με κάθε έννοια- αυτής της γιορτής.
Το κομμάτι που ακόμη γράφεται
Τι θα ήθελα για την επόμενη δεκαετία… Αυτό βέβαια προϋποθέτει ότι θα υπάρξει επόμενη δεκαετία. Τα δέκα χρόνια δείχνουν αντοχή· δεν εξασφαλίζουν από μόνα τους τη συνέχεια.
Ας υποθέσουμε όμως ότι υπάρχει συνέχεια… Για το μέλλον λοιπόν θα ήθελα το Συμπόσιο να απλώνεται περισσότερο μέσα στη χρονιά. Να πηγαίνουμε με ένα εργαστήριο σε μια κοινότητα που ως τώρα περιμέναμε να έρθει εκείνη σ’ εμάς. Να μπορεί κάποιος να ακούσει μια ανάγνωση ακόμη κι αν δεν ήταν εκεί όταν έγινε. Να ταξιδεύουν και τα κείμενα μαζί με τους ανθρώπους: ένα από την Κοζάνη να βρίσκει αναγνώστες στην Οστράβα κι ένα άλλο να φτάνει από εκεί ως εδώ. Κι όταν ξανασυναντιόμαστε, να έχουμε να πούμε κάτι περισσότερο από το «χάρηκα που σας είδα». Να έχουμε διαβάσει ο ένας τον άλλον, να έχουμε κάτι να συζητήσουμε, ίσως και κάτι καινούργιο να ετοιμάσουμε μαζί.
Και, αν είναι να ονειρευτούμε, ας ζητήσουμε και κάτι περισσότερο: να γίνει η Κοζάνη ένας τόπος όπου συγγραφείς από την Ελλάδα ή και το εξωτερικό θα έρχονται για να μείνουν ένα διάστημα, να γράψουν, να μεταφράσουν, να δουλέψουν μαζί. Να γεννιούνται εδώ βιβλία και συνεργασίες που θα ταξιδεύουν πέρα από τα σύνορα. Να αποκτήσει το Συμπόσιο μια σταθερή θέση στον λογοτεχνικό χάρτη, κρατώντας τη στενή του σχέση με τους ανθρώπους αυτού του τόπου. Κάπως έτσι φαντάζομαι το μετά. Την επόμενη δεκαετία να έχουμε να μιλήσουμε και για όσα σήμερα δεν έχουμε ακόμη φανταστεί. Κι εδώ, στη Δυτική Μακεδονία, που αλλάζει τόσο γρήγορα, θα ήθελα το Συμπόσιο να δίνει χώρο στις ιστορίες όσων ζουν αυτή την αλλαγή.
Για τα επόμενα χρόνια θα ήθελα και κάτι ακόμη: να μας ξαφνιάσουν και λίγο οι νεότεροι. Να έρθει κάποιος 18 χρονών, να κοιτάξει το πρόγραμμά μας και να ρωτήσει: «Γιατί το κάνετε έτσι;». Να έχουμε μια καλή απάντηση. Κι αν η μόνη που μας έρχεται είναι «γιατί έτσι το κάνουμε τόσα χρόνια», να τον ρωτήσουμε πώς το φαντάζεται εκείνος. Κι αν θέλει, να του βρούμε χώρο, ανθρώπους και να του δώσουμε την ευκαιρία να δοκιμάσει. Μπορεί να διαλέξει να κάνει κάτι και το Σάββατο, στις 4.45. Θα του πούμε ότι η ώρα έχει καλή προϊστορία. Και θα τον ρωτήσουμε πόσες καρέκλες να βάλουμε.
