Όπως κάθε χρόνο, έτσι και φέτος αναμένεται η έκδοση της υπουργικής απόφασης, με την οποία κατανέμονται τα ετήσια έσοδα από τις δημοπρασίες δικαιωμάτων εκπομπών CO₂.
Από το 2018 και έπειτα, κατόπιν πρότασης του Δικτύου Ενεργειακών Δήμων και πρωτοβουλίας του Δήμου Κοζάνης, ενσωματώθηκε στη νομοθεσία (Ν. 4858/2018) πρόβλεψη ώστε μέρος αυτών των εσόδων να κατανέμεται, μεταξύ άλλων, για έργα και δράσεις στις λιγνιτικές περιοχές (Φλώρινα, Κοζάνη και Μεγαλόπολη). Έτσι δημιουργήθηκε για πρώτη φορά στην Ευρώπη ένα Εθνικό Ταμείο Δίκαιης Μετάβασης από τα συγκεκριμένα έσοδα. Για τα έτη 2018 και 2019 προβλέφθηκε κατανομή 6%, που μεταφράζεται σε έσοδα περίπου 30 εκατ. ευρώ για κάθε έτος.
Δυστυχώς, από την επόμενη περίοδο ακολούθησε απαξίωση του εν λόγω χρηματοδοτικού εργαλείου, με συνέπεια για το έτος 2025 το ποσοστό για τις λιγνιτικές περιοχές να περιοριστεί μόλις στο 1,35%, με έσοδα περίπου 15 εκατ. ευρώ. Είναι επίσης χαρακτηριστικό ότι για το 2023 το ποσοστό κατέληξε στο απαξιωτικό 0,01% για τις λιγνιτικές περιοχές προκειμένου να ενισχυθεί η βιομηχανία (ΦΕΚ 4196/2024).
Σήμερα, οι πόροι αυτοί χρηματοδοτούν έργα μέσω του Ειδικού Προγράμματος Αντισταθμιστικού Πόρου Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης (ΠΑΠ ΔΑΜ), το οποίο διαχειρίζεται η Ειδική Υπηρεσία ΔΑΜ. Πρόσφατο παράδειγμα αξιοποίησης αποτελεί η ένταξη πακέτου έργων του Δήμου Κοζάνης, συνολικού ύψους ~4,5 εκατ. ευρώ.
Όπως αποτυπώνεται και στον σχετικό πίνακα, αν το ποσοστό κατανομής παρέμενε στο 6% από το 2018 έως το 2030, τότε, ακόμη και με πολύ μετριοπαθείς προβλέψεις, τα συνολικά έσοδα για τις λιγνιτικές περιοχές θα άγγιζαν τα 800 εκατ. ευρώ.
Για την περίοδο 2020–2025, η απώλεια πόρων ξεπερνά τα 290 εκατ. ευρώ, ενώ, αν το ποσοστό κατανομής συνεχίσει να κυμαίνεται στα ίδια επίπεδα, η συνολική απώλεια έως το 2030 θα ξεπεράσει τα 550 εκατ. ευρώ.
Δεδομένου, ταυτόχρονα, ότι για την επόμενη προγραμματική περίοδο 2028–2034 δεν θεωρείται πιθανή η συνέχιση του Ταμείου Δίκαιης Μετάβασης ως διακριτού χρηματοδοτικού εργαλείου, καθίσταται αναγκαία η διεκδίκηση σημαντικά μεγαλύτερου ποσοστού κατανομής για τις λιγνιτικές περιοχές και για έργα και δράσεις Δίκαιης Μετάβασης.
Είναι αναγκαίο, πριν από την έκδοση της Υπουργικής Απόφασης, να υπάρξει συντονισμένη παρέμβαση της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, προκειμένου να διορθωθεί αυτή η αδικία σε βάρος της περιοχής. Ο τρόπος με τον οποίο διαμορφώνονται τα ποσοστά κατανομής αποτελεί αποτέλεσμα διαπραγμάτευσης, καθώς από τα ίδια έσοδα χρηματοδοτούνται τόσο η βαριά βιομηχανία όσο και οι Α.Π.Ε. Δυστυχώς, μέχρι σήμερα δεν έχει ασκηθεί επαρκής πολιτική πίεση από την περιοχή μας για την αλλαγή αυτών των συσχετισμών.
Η Μετάβαση δεν πρόκειται να ολοκληρωθεί το 2030. Τα προβλήματα θα παραμείνουν και η περιοχή θα συνεχίσει να χρειάζεται υποστήριξη, υποδομές και επενδύσεις. Η διασφάλιση επαρκών οικονομικών πόρων σε μακροχρόνια βάση αποτελεί βασική προϋπόθεση για τον ουσιαστικό σχεδιασμό της Μετάβασης με προοπτική.
Κατά το παρελθόν, για μικροπολιτικούς λόγους, το Εθνικό Ταμείο Δίκαιης Μετάβασης επιχειρήθηκε να απαξιωθεί, δυστυχώς ακόμη και από τοπικούς αυτοδιοικητικούς εκπροσώπους. Σήμερα, όμως, που οι πόροι δεν περισσεύουν και τα προβλήματα παραμένουν, δεν υπάρχει περιθώριο ούτε για καθυστερήσεις ούτε για σκοπιμότητες.
